Page 54 - 53
P. 54
DOSYAKONUSU
Başlangıcından Büğüne Türkiye-ABD İlişkilerinin Seyri
BAŞLANGICINDAN
BUGÜNE TÜRKİYE-ABD
İLİŞKİLERİNİN SEYRİ
Prof. Dr. Birol AKGÜN
AYBÜ, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü
Türkiye Maarif Vakfı Başkanı
Türkiye-ABD ilişkilerini iki ülke arasında cere- Devleti ile ABD arasındaki ilk diplomatik te-
yan eden standart diplomatik ilişkilerle ifade maslara dayanmaktadır. İki devlet arasında
etmek mümkün değildir. İki ülke arasındaki 1830 yılında imzalanan Ticaret ve Seyrüsefer
ilişki hem dış hem de iç siyaseti içerisine alan Antlaşması’yla kurulan ticari ilişkiler, ABD’nin
bir muhtevaya sahiptir. İki ülke arasındaki bu 1831’de İstanbul’da, Osmanlı Devleti’nin ise
derin ve çok yönlü, hatta karmaşık ilişki ağı- 1867’de Washington’da karşılıklı olarak siyasi
nın basit bir formülünü yazmak gerekirse; ABD temsilcilikler açmaları ile diplomatik alanda da
için Türkiye, ABD’nin Ortadoğu özelinde Bal- gelişmeye başlamıştır. Ancak Osmanlı Devle-
kanlar, Kafkasya ve Asya’da güvenlik, ekonomi ti’nin son dönemlerinde Osmanlı topraklarında
ve enerji politikalarında askerî ve ekonomik artan Amerikan misyonerlik faaliyetleri ve ay-
bakımdan güçlü, köklü demokratik yapısıyla rılıkçı hareketlere yönelik ABD’nin müsamahalı
istikrarlı, dinî ve kültürel karakteriyle bölge ül- yaklaşımı iki devlet arasındaki ilişkilerde ger-
keleriyle temas kurabilecek arabulucu bir ülke ginliğe yol açmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin
olması bakımından “biricik ve vazgeçilmez” bir kurulmasına kadar devam eden ilişkilerdeki
müttefik; Türkiye için ise ABD, askerî ve ekono- gerginlik, 1930’lu yıllarla birlikte yeniden ti-
mik kapasitesini sağlamada önemli bir partner, caret alanında canlanmaya başlamış ve İkinci
Batılılaşma politikasının önemli bir aktörü, Av- Dünya Savaşı’na kadar Türkiye-ABD ilişkileri
rupalı ülkelerle kıyaslandığında daha rasyonel ticaret yoğun seyretmiştir.
ilişki kurabildiği bir müttefiktir. Türkiye-ABD ilişkilerini ticaret ilişkileri seviye-
sinden diplomatik ve güvenlik temelinde poli-
İki ülke arasındaki ilişki son 10 yıllık döneme
kadar birkaç kriz anı dışında genellikle askerî tikalara taşıyan ve köklü değişime yol açan ilk
ve ekonomik konularda karşılıklı kazanımların somut girişim, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’na
resmen girmemiş olsa da, Almanya liderliğin-
olduğu bir ivmeyle seyretmesine karşılık, son deki Mihver Devletlere karşı Müttefik Devlet-
10 yıllık dönemde karşılıklı restleşmeler ve zir- lere askerî yardımda bulunmak amacıyla Mart
ve yapan krizlere rağmen kesintisiz bir şekilde 1941’de çıkardığı “Ödünç Verme ve Kiralama
sürmeye devam etmektedir. Yasası” olmuştur. Birleşik Krallık ve Fransa ile
selçukbakış Sayı’53 İKİ ÜLKE ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN ma Türkiye de dahil edilmişti. Bu tarih itiba-
birlikte SSCB ve Çin’in de istifade ettiği progra-
ZEMİNİ
rıyla Türkiye-ABD ilişkileri derinlik kazanmaya
52 Türkiye-ABD ilişkilerinin temeli XVIII. yüzyı- başlamış, özellikle askerî ilişkiler iki ülke ara-
lın sonu ve XIX. yüzyılın başlarında Osmanlı sında ana gündem haline gelmeye başlamıştır.
