Page 13 - selçuk bakış 55

Sağlık yönetim sistemleri, yoğun bakım yatak aşı/aşılar hazır olabilseydi, kısa sürede öncelik
sayıları, yetişmiş sağlık ordusu kapasitesi, ilaç, riskli gruplar (sağlık personeli, yaşılılar, kronik
tıbbi cihaz, aşı, biyolojik madde vb araştırma hastalar, vb) aşılanarak kayıplar azaltılabilir idi.
ve üretim kapasiteleri sorgulanır olmuştur. Ancak, günümüzde insan aşı üretimi; Dünya’da-
Dünya’nın ekonomik olarak gelişmiş ülkeleri ki 4’ü büyük 10 kadar özel firmalar tarafından
olarak bilinen birçok ülkenin sağlık sistemleri- yapılmaktadır. Daha önceki yıllarda çıkan coro-
nin yetersizliği yüzünden birçok ülkeden daha navirus (SARS ve MERS) hastalıklarının bir süre
yüksek değerlerde insan ölümleri ile karşılaş- sonra sönmesi/kaybolması, aşı çalışmalarının
maları, her türlü potansiyel salgınlara hazır- da durmasına yol açtığından, başarılı aday aşı-
lıklı olmanın ne denli önemli olduğunu bir kez lar olsa bile COVID-19’a karşı koruma güçleri
daha ortaya koymuştur. Başarılı olan ülkelerde bilinmediğinden kullanımları tartışılmalı ola-
Devlet-Millet seferberliğinin ve özellikle de (ai- cağından hareketle yeni virusa karşı aşılar ha-
lesine virüs bulaşabilme riskinden dolayı 2-3 zırlanması üzerine yoğunlaşılmıştır.
ay evinden uzak hastane-otel/kiralık ev, misa-
firhanelerde kalan) sağlık ordusunun katkısı Dünya’da aşı geliştirme çalışmaları
unutulmayacaktır. Dünya’da birçok Üniversite ve özellikle aşı Ar-

Salgın hastalıklarla mücadelede, biyogüvenlik Ge merkezleri, insanlığı etkileyebilecek potan-
(temizlik, dezenfeksiyon, karantina) kuralla- siyel enfeksiyonlara karşı aşı çalışmalarını sür-
rının ve epidemiyolojik izleme, hesaplama ve dürmektedirler.
değerlendirmelerin ne denli önemli anlaşılmış- Aşı teknolojisi son yıllarda oldukça hızlı gelişim
tır. Devletler, aşı ile korunulabilen bulaşıcı–sal- göstermekte, özellikle in silico gen analizlerinin
gın hastalıklarla mücadele için düzenli olarak çok daha hızlı yapılır olması ve hangi genlerin
özellikle çocuklarda, gençlerde ve risk altındaki hangi yapıların oluşumunu sağladığının daha
insanlarına programlı aşılama yaparak, hasta- iyi bilinmesi, potansiyel aşı antijenlerinin di-
lıkların çıkışını önlemeye ve yok etmeye çalı- zaynında- sentezlenmesinde- vücuda verilerek
şılar. Hedef insan gruplarında aşılama oranı ne sentezlettirilmesinde ve/veya vektör viruslara
kadar yüksek ise başarı oranı da o kadar yüksek bu genleri entegre ederek aşı adaylarının hazır-
olacaktır. Ülkemizde birçok aşının uygulanma lanmasını ve preklinik (laboratuvar ve hayvan)
oranı AB ülkelerinden daha yüksek olup yüz- çalışmalarının daha kısa sürelerde yapılır ol-
de 97-98 seviyesindedir. Salgın hastalıklarla masını zorunlu kılmıştır. Bu sebeplerle, özellik-
mücadelede bir diğer yol toplumun bağışıklık le mRNA, DNA ve rekombinant aşılar üzerinde
durumudur. Yeni çıkan hastalıklarda toplum- çalışan bir çok aşı Ar-Ge merkezi ve firmasının,
sal bağışıklık olmadığından ve COVID-19’un Çin’li bilim insanları tarafından SARS-CoV-2
Çin tarafından sunulan verilerinde ölüm oran- virüsünün genetik dizilimi GenBank’a girilme-
larının düşük olması, bazı ülkeleri, toplumsal sinden sonra 20-40 günlük sürelerde mevcut
bağışıklığı (sürü bağışıklığı) sağlama yönün- alt yapıları ile aşı antijenleri hazırlamışlar ve
de uygulamalara sevk etmiş ancak sağlık sis- hayvan denemelerine başlamışlardır. Salgının
temlerinin alt üst olması veya olma riski ile tüm Dünya insanlarını etkilemesi, Devletlerin
karşılaştıklarından, daha sonra sıkı karantina ve DSÖ’nün yıllarca süren ilaç-aşı geliştirme
uygulamalarına karşın daha yüksek kayıplarla süreçlerini bile hızlandırabilmek için gereken
karşılaşmışlardır. Pandemik COVID-19 salgı- asgari sürelere çekmelerine bir ürün Ar-Ge’den
nı, 3-4 aylık bir seyirden sonra epidemiyolojik itibaren 10.7 yılda aşı olarak pazara çıkabilir-
olarak düşüşe geçmiş olmakla birlikte bir çok ken; DSÖ, bazı devletlerin yetkilileri ve aşı fir-
bilim insanı, sonbaharda tekrarlayabileceği, maları, 12-18 ayda kullanılabileceğinden bah- selçukbakış Sayı’55
hatta gelişecek enfeksiyon bağışıklığı sayesin-
de azalacağı ama yok olmayacağı görüşündedir. seder olmuştur.
Eğer, potansiyel pandemiye karşı kullanılabilir DSÖ verilerine göre (Türkiye Aşı Ar-Ge ça- 11