Page 40 - 53

faatleri için hiçbir fırsatı kaçırmamışlar, her ticarî ve siyasî işlerini bunlar vasıtası ile yaptır-
vesileyle Ermenileri ve diğer Hıristiyan unsur- maya başlamıştır.
ları istismar etmişlerdir. Bu istismar ilk önce Daha sonra İngiltere de dinî himayenin siyasi
Grogeryan olan Ermenileri, Katolik yapmak için ve ekonomik sonuçlarını görmüş, Amerika ile
propaganda faaliyetlerine girişen Fransa tara- de işbirliği yapmak suretiyle Protestanlığı yay-
fından gerçekleştirilmiştir. Bunun için 1640 mak için Protestan cemiyetleri kurmuşlardır.
yılından itibaren Fransa, Ermenileri Roma Ka- 1828 yılında bazı Amerikan misyonerleri Tür-
tolik Kilisesine bağlamak için yoğun bir çaba kiye Ermenilerine Protestanlık telkini yapmaya
sarfetmeye başlamıştır. Böylece Fransa, Os- başladılar ve bu amaçla fakir Ermeni çocukları
manlı vatandaşı bir milletin dinî bakımdan için bedava okullar, dershaneler, ibadethaneler
idaresini ele almakla, imparatorluk içinde fesat açtılar. Bu çalışmalar sonucu Ermeniler ara-
çıkarmayı amaçlamış, Osmanlı Devleti üzerin- sında bu sefer 1850 yılında Protestan Ermeni
de dinî, siyasî ve ekonomik bir baskı kurmayı Cemaati ortaya çıktı. Özellikle 1856 Islahat
hedeflemiştir. Yüzyıl gibi uzun bir süre devam Fermanı’ndan sonra Protestanlığın yayılma-
eden misyonerlik çalışmaları sonucunda Fran- sı için kolejlerde, kiliselerde ve manastırlarda
sa amacına ulaşmış, 1740 Kapitülasyonları daha yoğun çalışmalar yaptılar. Bunları Ana-
ile Katoliklerin himaye hakkını resmen elde dolu’nun en ücra köşelerinde açmak suretiyle
etmiştir. Fransa’ya böyle bir hakkın verilmesi zengin, aydın ve milliyetçi bir Ermeni grubun
diğer devletlerin de aynı hakkı elde etmelerine doğmasını sağladılar. Netice itibariyle başlan-
zemin hazırlamıştır. Nitekim Rusya aynı şekil- gıçta Gregoryan olan Ermeniler, misyonerlik
de Ortodoksların himaye hakkını elde etmek faaliyetleri sonucu Katolik olanlar kendilerini
için uğraşmış, o da 1774 yılında Küçük Kay- Fransız, Ortodokslar Rus, Protestanlar da İngiliz
narca Antlaşması ile istediğini elde etmiştir. olarak kabul etmeye başladılar. Böylece Türk-
Yabancı devletlerin bu teşvik, tahrik ve hima- çe’den başka dil bilmeyen Ermeniler zamanla
yeleri gayrimüslim Osmanlı vatandaşları ara- söz konusu ülkelerin Osmanlı Devleti içindeki
sında devlete karşı din, mezhep ve millî yönden fahri konsolosları oldukları gibi, milliyetçilik
bir mücadelenin doğmasına yol açtı. Böylece duyguları da gittikçe arttı. Bundan sonra Erme-
gayrimüslim vatandaşlar devletin siyasî birli- nilik faaliyetlerine önem vererek kendi gele-
ğinin bozulmasında yeni ve mühim bir unsur ceklerini Osmanlı Devleti içinde değil, bağımsız
olarak belirdi. Devlet içinde Katolik Ermeni bir Ermenistan’da gördüler.
- Grogeryan Ermeni çatışması ortaya çıktı. Er- Öte yandan Osmanlı sınırları içinde bir Ermeni
meniler arasında bu rekabet sürerken, bu defa devletinin kurulması faaliyetlerine sadece bü-
selçukbakış Sayı’53 muş, İstanbul’da bir Katolik kilisesi açılmasını da büyük önem verdiler ve bu konuda öncülük
yük devletler değil içeride Ermeni din adamları
Fransa duruma doğrudan müdahalede bulun-
istemiştir. Nitekim bunda da başarılı olmuş ve ettiler. Mesailerini dini işlere değil, siyasî ko-

açılmıştır. Bu işten en fazla Fransa kârlı çıkmış, atılmasında ciddi rol oynadılar. Nitekim Erme-
38 1830 yılında Katolik Ermenilere ait bir kilise nulara ayırmak suretiyle, ayrılık tohumlarının